Hacı Bektaşı Veli Türbesi ve Alevi- Bektaşiler hakkında kısa bir değerlendirme

 

Hacı Bektaşı Veli , 13. yy.’da Horasandan Anadoluya göç eden gezgin Haydari- Kalenderi dervişlerden birisi. O dönem Moğol saldırılarından dolayı derviş diyarı olan Horasandan Andoluya göç çok oldu.Hacı Bektaşı Veli’nin Anadoluya geldikten sonra şeyhi olan Baba İlyas ve Mevlana’yı da bunlardan sayabiliriz. Horasan erenlerinden sonra Anadoluda oluşan gezgin dervişler “Rum Abdalları” olarak tanındı. Bugünki Alevi- Bektaşi geleneği o denemden. Bu gelenek en büyük değişimini A. Yaşar Ocak’ın ifadesiyle 16. yy.ın başlarında Bugünki İran’da kurulan Türkmen devleti Safeviler sayesinde sathi bir 12 imam örtüsüne büründü. Bugünki İran’daki katı şeriatçı (ortadoks) 12 imam anlayışı ile hiç bir itikadi- ameli ortak özelliği yok. 16. yy.’ başlarında Osmanlıda oluşan Safevi tehlikesine karşı 2. Beyazıt bugünkü Bulgaristan hudutlarındaki Seyyit Ali tekkesinden Balım Sultanı Hacı Bektaşı Veli dergahının başına getirdi. Bektaşiliğin oluşmuş bütün usul ve erkanı o dönemin ürünü. Osmanlı Safevi mücadelesinde Alevi Türkmenler safevi taraftarıyken şehirli Bektaşiler daha tarafsız kaldı. Diğer taraftan ise 14. yy da Yeniçeriliğin bu dergah ile irtibatı; işe başka boyut kazandırdı. Fatihten sonra gezgin derviş ve tarikatlara karşı devletin tavır alması ve sonrasında bu tür tarikatların dergahları Bektaşi dergahlarına dönüşüyor ve tek isim adı altında anılıyor. İrina Melikoff’un “Hacı Bektaş Efsaneden Gerçeğe” isimli eserinde de bunu soruyor, neden bu kadar tarikat varken Yeniçerilik Bektaşiliğe bağlandı da, Osman Beyin kayınpederi olduğu iddia edilen Şeyh Edebali’ye değil? Safevilerin iktidarı İranda 18. yy ortalarında kaybetmesinden sonra köylerde, uzak bölgelerdeki Alevi ocaklarının bir kısmı Hacı Bektaştaki dergaha bağlandı bir kısmı ise eski geleneklerini korudu. Rıza Yıldırım ” Geleneksel Alevilik” adlı eserinde bunları ikiye ayırıyor, ” Alevi- Bektaşiler ve Kızılbaş- Aleviler”. Yine Rıza Yıldırım ” Geleneksel Alevilik” adlı eserine göre, Aleviler en büyük değişimi 1950’den sonra büyük şehirlere taşınarak geçiriyor. 1950 sonrası Kemalizm, 1970 sonrasıda marksizmle karşılaşıyorlar.

Kaynaklar:

İrina Melikoff; Hacı Bektaş Efsaneden Gerçeğe, Uyur İdik Uyardılar.

Ahmet Yaşar Ocak; Osmanlı sufiliğine bakışlar, Türk sufiliğine bakışlar, Alevi ve Bektaşi inançlarının İslam öncesi temelleri, Kalenderiler.

Rıza Yıldırım; Geleneksel Alevilik.

Ayfer Karakaya- Stump; Vefailik, Bektaşilik, kızılbaşlık.

Bu Makaleyi Yazdır

Yazar: Nazmi Emin

Bu Makaleyi Paylaş

Yorumunuzu Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir