Dünyadaki en eski medeniyetlerden biri olan Çin; yaklaşık 4000 yıllık kayıtlı tarihiyle, dünyanın en erken aşamalarında ekonomik ve kültürel olarak gelişen az sayıdaki uygarlıktan biridir. Çin’in kültürel gelişimi, Hindistan’dan Budizm’in getirilmesi dışında, çoğunlukla kendi iç dinamikleriyle gerçekleştirilmiştir.
Çin’deki efsanevi dönem olan MÖ 26-21.yüzyılı saymazsak Çin’de ilk hanedanlık MÖ 21. yüzyılda Xia’nın kurulmasıyla başladı. Daha sonraki hanedanlar olan Shang (MÖ 16-11. yüzyıl) ve Batı Zhou (MÖ 11-8. yüzyıl) ile devam etti. Çin’de kölelik tartışma konusu olsa da bu üç hanedanlık dönemi ilkel toplumdan köleci topluma geçiş olarak da adlandırılır.
Bu süreci; derebeylik toplumuna geçişi simgeleyen İlkbahar-Sonbahar ve Savaşan Devletler dönemleri (MÖ 770-221) izledi.
İlkbahar ve Sonbahar Dönemi (MÖ 770-476)
Çin tarihindeki İlkbahar ve Sonbahar Dönemi, birçok derebeyliğin üstünlük için birbiriyle rekabet ettiği ve savaştığı bir dönemdir. Bu dönem adını, MÖ 722-479 yıllarını kapsayan kronik türündeki Chunqiu adlı kitaptan almıştır. Çin’in ilk kronolojik tarihi olan Chunqiu, Konfüçyüsçülüğün Beş Klasiği’nden[1] biridir. Eserin adı aslında “İlkbahar, Yaz, Sonbahar, Kış” ifadesinin kısaltması olup olayları hem mevsime hem de yıla göre kaydeden eski bir tarihlendirme geleneğinden türemiştir. Bu dönem; Konfüçyüs ve diğer ünlü düşünürlerin yaşadığı bir çağdı. Ayrıca ünlü Çin klasiklerinden Sun Tzu’nun Savaş Sanatı adlı eseri de bu dönemde kaleme alınmıştı.
Savaşan Devletler Dönemleri (MÖ 475-221)
Savaşan Devletler Dönemi, kendisinden önceki çağdan farklıdır. İlkbahar ve Sonbahar Dönemi (MÖ 770-476), ülkenin çok sayıda küçük devlete bölündüğü bir dönemdi. Savaşan Devletler Dönemi’nde ise Çin’deki siyasi düzen büyük ölçüde değişti: Çok sayıdaki orta ve küçük ölçekli beylik yok oldu ve geriye birbirleriyle çekişen yaklaşık yedi beylik kaldı. Bunlardan Qin Hanedanlığı, diğer tüm beylikleri yenerek MÖ 221’de ilk Çin İmparatorluğu’nu kurdu.
Savaşan Devletler Dönemi, Çin tarihinin en verimli ve etkili dönemlerinden biri kabul edilir. Bu dönemde; Çin uygarlığının birçok büyük filozofunun yükselişine tanık olunmasının yanı sıra, Çin’i sonraki 2000 yıl boyunca karakterize edecek birçok yönetim yapısının ve kültürel modelin de kurulmasına şahitlik edildi.
Qin Hanedanlığı (MÖ. 221-206)
Qin Hanedanlığı; MÖ 221’de Savaşan Devletler Dönemi’ne damga vuran bağımsız beylikler arasındaki düşmanlığa son verdi ve Çin tarihindeki ilk imparatorluğu kurdu. Bu hanedanlık, Çin’deki gelecekteki yönetim biçimlerinin temellerini atmış; ülkeyi feodalizmden bürokratik bir liyakat sistemine geçirmiştir. En önemli mirası ise “Çin” adının “Qin” kelimesinden türemesidir; bu durum, hanedanlığın ulusun kimliğini şekillendirmedeki rolünü sembolize eder.
Kısa süren saltanatına rağmen bugün Çin ile özdeşleşmiş olan Çin Seddi, bu hanedanlık zamanında birleştirilerek hayata geçirildi. Çin Seddi kadar olmasa da “Toprak Askerler” (Terracotta Ordusu) gibi bir diğer büyük ve masraflı proje de yine aynı dönemin eseridir. Qin Hanedanlığı ayrıca ölçü birimlerini de standartlaştırdı. Oysa Çin’in birleşmesinden önce farklı beylikler farklı uzunluk, hacim ve ağırlık ölçüleri kullanıyordu.
Han Hanedanlığı (MÖ. 206- MS. 220)
Han Hanedanlığı; yaklaşık dört yüz yıllık uzun saltanatı boyunca, Çin toplumunun birçok kalıcı yönünün temelini attı. Bu dönemde felsefe ve edebiyat büyük bir gelişme gösterdi. Konfüçyüsçü metinlerin bilgisine dayalı giriş sınavlarıyla ilk kez bir kamu hizmeti (bürokrasi) sistemi oluşturuldu ve bu sistem 20. yüzyılın başlarına kadar varlığını sürdürdü. Han Hanedanlığı, Çin kültürünü o kadar derinden etkilemiştir ki günümüzde “Han” kelimesi etnik olarak Çinli kimliğini ifade eder.
Meşhur İmparator Wu’nun (MÖ 141-87) yönetimi sırasında Hanlar, Orta Asya’daki ticaret yollarının kontrolünü ele geçirdi. Akdeniz bölgesine ve Yakın Doğu’ya kadar uzanan bu güzergâhlar, daha sonra İpek Yolu olarak adlandırıldı. Bu yol; çeşitli malların yanı sıra fikirlerin ve dinlerin de taşınmasına vesile oldu. Nitekim Budizm, Hindistan’dan Çin’e İpek Yolu vasıtasıyla bu dönemde girdi.
Altı Hanedanlık dönemi (MS 220-589)
Çin’de Altı Hanedanlık dönemi; MS 220’de Han Hanedanlığı’nın sona ermesi ile 581’de Kuzey Çin’de kurulan Sui Hanedanlığı’nın Güney Çin’i nihai olarak fethetmesi (589) arasındaki siyasi parçalanmışlık sürecini ifade eder. Bu dönemde medeniyetin merkezi, Yangtze Nehri sayesinde kuzeyli istilacılardan ayrılarak kuzeyden güneye doğru kademeli bir şekilde kaymıştır. Dinî ve felsefi sahada ise Konfüçyüsçülük gerilerken; Taoizm ve Budizm etkisini artırmış ve toplumu derinden etkilemiştir.
Sui hanedanlığı (581-618)
Yaklaşık 400 yıllık siyasi karmaşa döneminden sonra Çin’i yeniden birleştiren Sui Hanedanlığı, kısa saltanat süresine rağmen tarihte önemli bir rol oynamıştır. MÖ 221’de Qin Hanedanlığı’nın Savaşan Devletler Dönemi’nden sonra Çin’i birleştirmesi gibi, Sui de Çin’i yeniden bir araya getirmiş ve halefi olan Tang Hanedanlığı tarafından benimsenecek birçok kurum kurmuştur. Ancak tıpkı Qin Hanedanlığı gibi, Sui de mali kaynakları aşırı zorlamış ve kısa sürede yıkılmıştır. Buradaki mali kaynaklar üzerindeki en büyük külfet, Pekin ile Hangzhou arasındaki Büyük Kanal’ın inşa ettirilmesiydi. Büyük Kanal; hiç şüphesiz Çin’in, Çin Seddi’nden sonraki en büyük inşaat projesiydi.
Tang Hanedanlığı (618-906)
Sui Hanedanlığı’nın sona ermesinin ardından 618 yılında kurulan Tang Hanedanlığı, Çin’i 906 yılına kadar toplam 288 yıl yönetti. Tang Hanedanlığı, “An Shi İsyanı”[2] ile iki döneme ayrılır. Bu iki dönemden ilki refah, diğeri ise çöküş dönemiydi.
Tang hanedanları tarafından izlenen dışa açık politika sayesinde Çin ile dünya arasındaki ekonomik ve kültürel temaslar yoğunlaştı; 8. yüzyılın başlarında sanatının ihtişamı ve kültürel ortamı, onu dünya için bir model haline getirdi. Bu dönem, Çin tarihinin en önemli süreçlerinden birini oluşturmaktadır.
Çin’de başlangıçta deniz yoluyla gelen Müslüman tüccarlar vasıtasıyla tanıtılan İslamiyet; İslam dünyası ile Çin arasındaki siyasi ve ticari ilişkilerin gelişmesine paralel olarak daha fazla yayılma imkânı bulabilmişti. Bilim tarihinin en büyük isimlerinden Fuat Sezgin; daha İslam’ın ilk yüzyılında, yani 7. yüzyılda, Çin’in Kanton şehrinde (bugünkü Guangzhou) bir Müslüman mahallesi olduğunu, hatta 9. yüzyılda dahi gemilerle Fas’ın Massa limanı ile Çin arasında (o dönemde Ümit Burnu biliniyordu) ticaret seferleri yapıldığını yazmaktadır.[3]
751 yılında Tang Hanedanlığı ile Abbasiler ve Karluk Türkleri arasında yapılan Talas Savaşı; Çin’in Orta Asya’daki nüfuzunu sona erdirirken İslamiyet’in bu bölgedeki Türkler arasında yayılışını da hızlandırmıştır. Talas Savaşı ile bölgenin siyasi yapısı yeniden şekillenmiş, kültürel etkileşimler yaşanmış ve İslam dünyası, Çin’deki kâğıt gibi bazı buluşları bu vesileyle tanımıştır.
10. yüzyılın başlarında bir dizi isyan neticesinde yıkılan Tang Hanedanlığı’nın ardından Song Hanedanlığı kuruluncaya kadar geçen dönem (906-960), “Beş Sülale Devri” olarak bilinir.
Song Hanedanlığı (960-1279)
Song Hanedanlığı’nın kuruluşuyla “Beş Hanedan ve On Devlet” dönemi kapandı ve Çin’deki bölünmüşlük sona erdi. Song Hanedanlığı (960–1279), Çin’in en parlak kültürel dönemlerinden birinde ülkeyi yönetmiş olan köklü bir hanedanlıktır. Hanedanlık, 1127 yılından sonra sadece Güney Çin’de hüküm sürdüğü için tarihi genellikle “Kuzey Song” ve “Güney Song” dönemleri olarak ikiye ayrılır.
Kültürel başarılarının çeşitliliği ve zenginliği nedeniyle Song Hanedanlığı, Çin’in önemli hanedanlarından biri olarak hatırlanmaktadır. Bu dönem boyunca ticaret gelişti; esnaf loncaları kuruldu, kâğıt para kullanımı yaygınlaştı ve ana su yolları ile güneydoğu kıyısı boyunca nüfusu 1.000.000’u aşan birçok şehir oluştu. Dekoratif sanatlar alanında Song Hanedanlığı, Çin seramikçiliğinde bir zirve noktası oluşturmuştur. Song seramikleri; formlarının sadeliği, sırlarının rengi ve tonlarının saflığıyla dikkat çekmektedir.
Yuan Hanedanlığı (1206-1368)
Cengiz Han 1215’te kuzey Çin’i işgal etti ancak güney Çin’in zapt edilmesi 1279’da onun torunu Kubilay Han zamanında oldu. Böylece Kubilay Han Moğol Devleti’nin adını Yuan Hanedanı olarak belirledi ve başkentlerini Pekin’e taşıdı.
Pekin; dünyanın dört bir yanından tüccarları, düşünürleri ve sanatçıları çeken kozmopolit bir merkez haline getirildi. Hanedan; İpek Yolu’nun geliştiği, Doğu ile Batı arasında benzeri görülmemiş kültürel ve ekonomik alışverişleri kolaylaştıran bir ortam yarattı. Kuzeyde Doğu Avrupa’dan Pasifik Okyanusu’na, güneyde ise Orta Doğu’dan Çin’e kadar uzanan geniş bir coğrafyada Moğol hâkimiyeti olduğundan, hem ticaret hem de fikirler serbestçe dolaşabiliyordu. Çin’in dört büyük icadından biri olan matbaacılık, Yuan Hanedanlığı döneminde İslam dünyası üzerinden Avrupa’ya taşınırken; Müslümanların astronomi, tıp ve matematik bilgileri de Çin’e tanıtıldı. Doğu Afrika’ya gönderilen Çin porselenleri Fas’a kadar ulaştı. Venedikli seyyah Marco Polo 1275’te Çin’e gitti ve orada 17 yıl yaşadı. Marco Polo’nun Seyahatname adlı kitabı, asırlar boyunca Batılıların Çin’i ve Asya’yı tanımak için başvurdukları en önemli kaynaklardan biri oldu.
Yuan Hanedanlığı döneminde üstlenilen en iddialı projelerden biri; tahılın kuzeydeki başkente taşınmasını kolaylaştıran ve hanedanın ekonomik temelini güçlendiren Büyük Kanal’ın muazzam ölçüde genişletilmesiydi. Büyük Kanal; Çin’in doğusu ile kuzeyi arasında yer alan ve Zhejiang eyaletindeki Hangzhou şehrini Pekin’e bağlayan, yaklaşık 1800 kilometrelik bir dizi su yolundan oluşur. Faslı seyyah İbn Battuta, 1345’te Zeytun’dan (Fujian eyaletindeki Quanzhou şehri) Pekin’e gemiyle gittiğini yazar.
İdari olarak Yuan Hanedanlığı; Moğolları toplumun zirvesine, onların hemen altına Uygur Türklerini ve Müslümanları, en alta ise Han Çinlileri ile Güney Çinlilerini yerleştiren hiyerarşik bir sistem benimsemesiyle dikkat çekiyordu. Çinliler, kendilerine karşı ayrımcılık yapan Moğollara karşı tepkiliydi. Sosyal ve iktisadi açıdan gittikçe zayıflayan halkın isyanı sonucunda Moğol hâkimiyeti şehir şehir gerileyerek nihayet 1368 yılında yerini Ming Hanedanı’na bıraktı. Çin’in tamamına hâkim olan ilk yabancı hanedan konumundaki Moğol Yuan Hanedanlığı’nın yıkılışında; dinî ve iktisadî etkenlerin yanı sıra devlet idaresinde sadece Moğollara ve diğer milletlere yer veren, özellikle Çinlileri en alt tabakaya iten anlayışın da büyük etkisi olmuştur.
Ming Hanedanlığı (1368–1644)
Ming Hanedanlığı; Moğol ve Mançu gibi iki yabancı milletin egemenlikleri arasındaki dönemde, yerli yönetimin hüküm sürdüğü bir Çin hanedanlığıdır. Ming döneminde Çin; Doğu Asya ve batıdaki Türkler üzerinde olduğu kadar, güneydeki Vietnam ve Myanmar üzerinde de kültürel ve siyasi bir etki yaratmıştır.
Ming döneminde; bugün hâlâ hayranlık uyandıran ve 500 yıl boyunca kraliyet sarayı olarak kullanılan Yasak Şehir, 1420’de Pekin’de inşa edildi. Ming porselenleri, özellikle de tek renkli olanlar; Vietnam, Japonya ve Avrupa’daki taklitleriyle dünya çapında üne kavuştu. Tanınmış Ming Hanedanlığı denizcisi Zheng He’nin filosu, 1405 ile 1422 yılları arasında 30’dan fazla ülkeye sekiz sefer düzenleyerek Afrika’nın doğu kıyısı ve Kızıldeniz limanlarına kadar ulaştı.
Ming hükümeti; artan nüfusun yükü ve ardı ardına gelen zayıf, ilgisiz imparatorlar nedeniyle giderek güç kaybetti. Bunun neticesinde isyanlar patlak verdi ve isyancı liderlerden biri 1644’te Pekin’i ele geçirince, yerel bir Ming komutanı Mançulardan yardım istedi. Çin’in kuzey sınırlarındaki Mançular, isyancıları kovduktan sonra geri dönmediler ve orada kalarak Qing Hanedanlığı’nı kurdular.
Qing Hanedanlığı (1644-1911/12)
Qing Hanedanlığı veya Mançu Hanedanlığı, Çin’deki son imparatorluk hanedanıydı. “Qing” adı ilk olarak 1636’da Mançular tarafından Mançurya’da kurulan hanedana verilmiş; daha sonra Çin’deki yönetimlerinde de aynı ad kullanılmıştır. Qing Hanedanlığı döneminde Çin’in toprakları ve nüfusu muazzam bir şekilde genişlemiştir.
Bu hanedanlık, kendisinden önceki yönetim biçimini benimsemiş ve idari yapıda Ming yetkililerini istihdam etmeye devam etmiştir. Ayrıca imparatorluk içindeki Çinli olmayan azınlıkların çoğu Çinlileştirilmiş; böylece ortak bir ulusal ekonomi ve kültürel yapı kurulmuştur.
18. yüzyılın sonlarındaki askerî seferler, hükümet maliyesini tüketti. Bu koşullar; nüfus baskısı ve doğal afetlerle birleşince Afyon Savaşları ile büyük isyanlara yol açarak Çin tarihinde bir dönüm noktası oluşturdu. 17. ve 18. yüzyıllarda büyük Avrupa ülkeleri birbiri ardına kapitalist kalkınma aşamasına girerken, ticari malları için dış pazarlar aramaya ve sömürgeler elde etmeye başladılar. 19. yüzyılın başından itibaren İngiltere, Çin’e büyük miktarda afyon sokarak ciddi ekonomik sorunların ortaya çıkmasına neden oldu. 1839’da Qing hükümeti afyon kaçakçılığını yasaklamak isteyince İngiltere, afyon ticaretini korumak amacıyla savaş başlattı. Çin halkı, bazı generallerin liderliğinde işgalcilere karşı silahlı mücadeleye girişti; ancak Qing hükümeti, bu yabancı düşmana boyun eğmeyi tercih ederek İngiltere ile Nanking Antlaşması’nı imzaladı. Bu antlaşma, Çin’i yarı sömürge bir ülkeye dönüştürdü.
İki Afyon Savaşı’ndan sonra (1839-1842 ve 1856-1860) İngiltere ve diğer devletler önemli imtiyazlar elde ederek Çin’i nüfuz alanlarına böldüler. Çin tarihinde “Utanç Yüzyılı” olarak kabul edilen bu dönemde, ülkenin ekonomik gelişimi büyük ölçüde engellendi. Bu süreçte yabancı işgaline karşı gelişen direnişler sonucunda 1911 Devrimi gerçekleşti ve Qing Hanedanlığı yönetimine son verildi. 1912’de son imparatorun tahttan çekilmesiyle Çin’i 2000 yılı aşkın bir süre yönetmiş olan monarşik sistem son buldu.
Modern Çin (1911/12-1949)
1911 Devrimi, Çin tarihinde büyük bir dönüm noktasıdır. Çin İmparatorluğu’nun devrilmesiyle 1912-1949 yılları arasında Çin’de bir cumhuriyet kurulmuştur. Bununla beraber yeni cumhuriyet; iç savaşlar ve Japon işgali nedeniyle kendi topraklarında hiçbir zaman tam hâkimiyet kuramamıştır.
Rusya’daki 1917 Ekim Devrimi’nin başarısından sonra Marksizm Çin’e ulaştı. 1921’de ülkedeki komünist grupları temsil eden Mao Zedong ve arkadaşları, Şanghay’da Birinci Ulusal Kongre’yi düzenleyerek Çin Komünist Partisi’ni (ÇKP) kurdular. Bu tarihten itibaren Çin devrimi yeni bir çehre kazandı. Mao, 1931 yılında Çin Sovyet Kurultayı’na başkan seçildi; fakat Milliyetçi Parti (KMT) kıta Çini genelinde üstünlüğünü sürdürdü. Özellikle 1932-1934 yılları arasında komünistleri ağır bir hezimete uğrattı. Bunun üzerine 1934’te komünistlerin 12.000 kilometrelik “Uzun Yürüyüş”ü başladı ve süreç sonunda komünist hükümet yeniden yapılandırıldı.
Mao, 1935 yılı başında partinin liderliğine geçti. Ancak 1937’de başlayan Japon işgali, ekonomik yönden zaten çok zor durumda bulunan Çin için âdeta bir yıkım oldu. Bu dış tehdit, komünistler ile Milliyetçi Parti taraftarlarını geçici olarak birleştirdi. 1945’te II. Dünya Savaşı’nın sonunda Japonya geri çekildi. 1945-1949 yılları arasında Çin’de yeniden iç savaş çıktı ve hükümet (KMT), ana karanın kontrolünü Komünist Parti’ye kaptırdı. Komünist Parti, Çin Halk Cumhuriyeti’ni (ÇHC) kurarak tüm ana karada kontrolü ele geçirdi; sadece Tayvan Adası KMT’nin kontrolünde kaldı.
Bugün Çin Halk Cumhuriyeti genellikle “Çin”, Çin Cumhuriyeti ise “Tayvan” olarak bilinir. Gümrük tarifelerinde ise Tayvan, “Milliyetçi Çin” olarak adlandırılır. Tayvan Adası’nı ana karaya bağlamak, Çin Halk Cumhuriyeti’nin temel politikalarından biri olmuştur. 1950 yılında siyasi olarak kesin bir biçimde ayrılan bu iki yapı, ortak bir tarihe sahip ancak farklı yönetimlere bağlı devletlerdir.çe
Çin Halk Cumhuriyeti (1949- )
1 Ekim 1949’da, Çin Halk Cumhuriyeti’nin kuruluş törenine Pekin’deki Tiananmen Meydanı’nda toplanan muazzam bir kalabalık tanıklık etti. Başkan Mao Zedong, bu meydanda Çin Halk Cumhuriyeti’nin (ÇHC) resmen kurulduğunu ilan etti. Mao Zedong, ilk etapta uzun süren kargaşa döneminden arda kalan enkazı kaldırmaya odaklanmış; Sovyet tipi planlama aracılığıyla ülkenin altyapısını yeniden inşa etmeye çalışmıştır. Bu doğrultuda, 1953 yılında “Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı” yürürlüğe koyulmuştur. Sovyet deneyiminden esinlenerek hazırlanan bu plan için Sovyetler Birliği; hem maddi yardım hem de kapsamlı teknik danışmanlık sağlamıştır. Ancak Stalin sonrası dönemde, özellikle 1960 itibarıyla iki ülke arasında ideolojik farklılıklar baş göstermiştir. Nisan 1960’ta Lenin’in 90. doğum günü vesilesiyle Pekin, Sovyet dış politikasını eleştiren ve Moskova’nın emperyalizm konusunda yumuşadığını savunan bir makale yayımladı. Buna karşılık Sovyet lideri Kruşçev, Temmuz 1960’ta tüm Sovyet teknisyenlerini ve yardımlarını hızla geri çekerek tepki gösterdi. Mao, ilk beş yıllık planın ardından gelen dönemlerde devrimsel hamlelerin beklenen başarıyı getirmemesi üzerine ağır eleştirilere maruz kaldı. Özellikle 1966 yılına kadar parti içinden birçok muhalif engelle karşılaştı. Bu nedenle Mao, 1966’da “Kültür Devrimi”[4] adı verilen yeni bir hareket başlattı. Bu hareketi, muhalifleri tasfiye ederek komünist devrimi yeniden canlandırmanın bir yolu olarak gördü. On yıl süren Kültür Devrimi; siyasi ve sosyal bir kaos dönemi yaratırken ekonomi felç olma noktasına geldi. Mao’nun 1976’daki ölümünden sonra iktidara gelen yeni yönetim, köklü ekonomik reformlar gerçekleştirdi. Bu reformlar neticesinde Çin ekonomisi; serbest piyasayla daha uyumlu, dışa açılan ve doğrudan yabancı yatırımların merkezine yerleşen bir yapıya dönüştü.
1989 Tiananmen Meydanı Olayı
Tiananmen Meydanı, Pekin’in kalbi ve Çin’in en ikonik simgelerinden biridir; ülkenin siyasi ve kültürel önemini sembolize eder. 1650’li yıllardan itibaren Tiananmen Meydanı olarak isimlendirilen bu alan, yaklaşık 440 bin metrekarelik bir yüz ölçümüne sahiptir. Meydan; Mao’nun Mozolesi, Yasak Şehir, Halk Kongre Binası ve Çin Ulusal Müzesi ile çevrelenmiştir. Meydanın ortasında ise Halk Kahramanları Anıtı yer almaktadır.
Tiananmen Meydanı denince birçoğumuzun aklına, tankların önünde duran o meşhur adam figürü gelir. Tiananmen Meydanı Olayları; 1989’da Çin’de yaşanan ve 3-4 Haziran gecesi meydandaki göstericilere yönelik hükümet müdahalesiyle doruğa ulaşan bir dizi protesto ve gösteriyi ifade eder. Bu baskılar ülke genelindeki pek çok şehre yayılmış olsa da Tiananmen, tüm bu olayların sembolü haline gelmiştir. Ayrıca bu meydan, 1919’da İngiliz ve Fransız gibi işgalci güçlere karşı başlatılan öğrenci protestolarının da (4 Mayıs Hareketi) ilk merkezidir.
2011-2013 yılları arasında Tiananmen Meydanı’nı iki kez ziyaret etmiştim. Her iki ziyaretimde de bana eşlik eden Çinli arkadaşlarıma 1989 olaylarını sorduğumda, konu hakkında hiçbir şey bilmediklerini söylemişlerdi.
Hong Kong ve Makao’nun Çin’e Bağlanması
19. yüzyılda, farklı dönemlerde Çin ile yapılan antlaşmalar ve kira sözleşmeleri yoluyla, günümüzde Hong Kong olarak bilinen adalar ve ana kara bölgesi Büyük Britanya’nın kontrolüne geçti. 1997 yılında yapılan bir anlaşmayla Çin’e devredilen Hong Kong, günümüzde Çin’e bağlı “Özel İdari Bölge” statüsündedir.
Bugün Güney Çin’de yer alan bir diğer özel idari bölge olan Makao da Hong Kong’a benzer bir kaderi paylaşmıştır. Portekizli tüccarlar buraya ilk olarak 1513’te gelmiş ve bölge, 1557’de Ming Hanedanlığı tarafından Portekiz’e bir ticaret merkezi olarak kiralanmıştı. Kısa sürede Çin ile Japonya arasındaki ticaretin ana pazarı haline gelen Makao, 1887’de imzalanan bir antlaşmayla Portekiz’in sömürgesi olmuş; 1999 yılında ise varılan mutabakat gereğince Çin yönetimine geri verilmiştir.
Kaynakça
-Ahmet Güç, Konfüçyüsçülükte Kutsal Metinler, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fak. Cilt: 10- Sayı: 1, 2001, s. 79.
– https://www.britannica.com/event/Spring-and-Autumn-Period
–https://cinkultur.com/idari-bolumler/
-https://www.britannica.com/event/Warring-States
-https://www.turkcindostlukvakfi.org.tr/TR,2548/savasan-devletler-donemi.html
– https://www.ebsco.com/research-starters/history/qin-dynasty-founded-china
– https://www.turkcindostlukvakfi.org.tr/TR,2547/qin-hanedani.html
– https://www.britannica.com/topic/Qin-dynasty
– https://www.britannica.com/topic/Han-dynasty
– https://asia-archive.si.edu/learn/for-educators/teaching-china-with-the-smithsonian/explore-by-dynasty/han-dynasty/
– https://www.turkcindostlukvakfi.org.tr/TR,2545/wei-jin-donemleri-ve-guney-kuzey-hanedanlari.html
– https://www.britannica.com/topic/Jin-dynasty-China-AD-265-316-317-317-420
– https://www.britannica.com/topic/history-of-China/The-Sui-dynasty
– https://www.ttk.gov.tr/wp-content/uploads/2022/03/15-NurayaPamukOzturk.pdf
– https://www.turkcindostlukvakfi.org.tr/TR,2544/sui-ve-tang-hanedani.html
– https://isamveri.org/pdfdrg/D03380/2008_1_1/2008_1_1_SEZGINF.pdf.
– https://www.britannica.com/topic/Yuan-dynasty
– https://www.turkcindostlukvakfi.org.tr/TR,2542/yuan-hanedani.html
– https://islamansiklopedisi.org.tr/cin–ulke
– https://www.britannica.com/topic/Ming-dynasty-Chinese-history
– https://cinkultur.com/cin-tarihi/
– https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty
– https://www.britannica.com/topic/history-of-China/The-early-republican-period
– https://www.britannica.com/topic/history-of-China/Establishment-of-the-Peoples-Republic
– https://www.britannica.com/event/Cultural-Revolution
– https://www.libertedownload.com.tr/LD/arsiv/64/12-umit-calik-cin-ekonomisi.pdf
[1] Konfüçyüsçülüğün kutsal metinleri; “Beş Klasik” ve “Dört Kitap” olarak bilinen eski metinlerdir. Beş Klasik: Tarih Kitabı, Şiirler Kitabı, Değişimler Kitabı, Ayinler Kitabı ve İlkbahar-Sonbahar Vekayinameleri’nden oluşmaktadır.
[2] An Luşan’ın isimli bir generalin Tang Hanedanı döneminde 755’te başlattığı ve 769’a kadar sürmüş, büyük toplumsal kargaşa ve huzursuzluk ortamına neden olan ayaklanmadır.
[3] https://isamveri.org/pdfdrg/D03380/2008_1_1/2008_1_1_SEZGINF.pdf.
[4] Kültür Devrimi, Mao Zedong’un iktidardaki son on yılı içinde Çin Devrimi’nin ruhunu yeniden canlandırmak için başlattığı bir hareketti. Bu devrimin dört amacı vardı: Belirlediği haleflerinin yerine mevcut düşüncesine daha sadık liderler getirmek; Çin Komünist Partisi’ni düzeltmek, Çin gençliğine devrimci bir deneyim yaşatmak ve eğitim, sağlık ve kültür sistemlerini daha az elitist hale getirecek politika değişiklikleri gerçekleştirmek.
